“Şu anda içinde olup biteni nasıl tarif edersin?”
Psikoterapi odasında sıkça karşılaşılan bu soru, ilk bakışta oldukça basit görünse de insanın kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişkinin derinliğine işaret eder. Çünkü çoğu zaman birey yaşadığı olayları ayrıntılarıyla anlatabilirken, bu deneyimlerin kendisinde yarattığı duygusal karşılığı ifade etmekte zorlanabilir. Bu nedenle duyguları fark etmek ve onları söze dökebilmek, psikolojik farkındalığın temel bileşenlerinden biri olarak kabul edilir.
Birçok insan yaşadığı olayları ayrıntılı biçimde anlatabilir. Kimin ne söylediğini, ne zaman ne olduğunu, hangi davranışın kendisini rahatsız ettiğini hatırlayabilir. Ancak konu duygulara geldiğinde aynı netlik her zaman ortaya çıkmaz. Çünkü yaşanan bir olayı bilmek ile o olay karşısında ne hissedildiğini bilmek aynı şey değildir.
Günlük yaşamda sıklıkla “kötü hissediyorum”, “canım sıkkın”, “bunalmış durumdayım” gibi genel ifadeler kullanırız. Oysa bu ifadelerin altında çoğu zaman birbirinden oldukça farklı duygusal deneyimler bulunur. Kişi aslında öfkeli, kırgın, yalnız, değersiz, hayal kırıklığına uğramış ya da kaygılı olabilir. Ancak bu duyguların birbirinden ayrıştırılması ve tanımlanması her zaman kolay değildir.
Psikoloji literatüründe duyguları tanımlama ve anlamlandırma becerisi, bireyin psikolojik işleyişinin önemli bileşenlerinden biri olarak kabul edilir. Duygular yalnızca yaşanan olaylara verilen anlık tepkiler değildir; aynı zamanda kişinin ihtiyaçları, değerleri, beklentileri ve ilişkisel deneyimleri hakkında bilgi taşıyan içsel sinyallerdir. Bu nedenle duygular, insanın iç dünyasına açılan önemli bir kapı olarak düşünülebilir.
Ancak birçok kişi için duygularla temas kurmak kolay bir süreç değildir. Bazı bireyler çocukluk yıllarından itibaren duygularını ifade etmenin uygun olmadığı mesajını almış olabilirler. “Ağlama”, “abartıyorsun”, “güçlü olmalısın”, “üzülmene gerek yok” gibi ifadeler, iyi niyetli görünse de zamanla kişinin kendi duygusal deneyimine yabancılaşmasına neden olabilir. Bunun sonucunda birey duygularını yaşamaya devam eder; fakat onları fark etmekte, anlamlandırmakta ve ifade etmekte güçlük yaşayabilir.
Nöropsikolojik araştırmalar da duyguların yalnızca zihinsel süreçlerden ibaret olmadığını göstermektedir. Bir duygu ortaya çıktığında beden de bu deneyimin önemli bir parçası hâline gelir. Kalp atışlarının hızlanması, göğüste sıkışma hissi, mide bölgesinde gerginlik ya da bedende hissedilen ağırlık gibi fiziksel belirtiler çoğu zaman duygusal yaşantının bedensel yansımalarıdır. Bu nedenle duyguları anlamak, yalnızca düşüncelere değil, bedensel deneyimlere de dikkat etmeyi gerektirir.
Psikoterapinin temel işlevlerinden biri de bireyin kendi iç dünyasını daha yakından tanımasına yardımcı olmaktır. Terapi sürecinde amaç kişiye ne hissetmesi gerektiğini öğretmek ya da yeni duygular yaratmak değildir. Daha çok, zaten var olan ancak çeşitli nedenlerle görünmez hâle gelmiş duyguların fark edilmesine alan açmaktır. Çünkü kişi çoğu zaman yaşadığı sıkıntının yalnızca dışsal nedenlerini değil, bu deneyimlerin kendisinde nasıl bir duygusal karşılık bulduğunu da anlamaya başladığında farklı bir bakış açısı geliştirebilir.
Duyguların fark edilmesi ve adlandırılması, psikolojik iyilik hâlinin önemli unsurlarından biridir. Araştırmalar, duygularını daha doğru tanımlayabilen bireylerin stresle baş etme, ilişki kurma ve duygusal düzenleme becerilerinin daha güçlü olduğunu göstermektedir. Bir duyguyu isimlendirebilmek, onu ortadan kaldırmaz; ancak onunla kurulan ilişkiyi dönüştürebilir.
Belki de bu nedenle psikoterapi sürecinde sorulan “Ne hissediyorsun?” sorusu, basit bir meraktan çok daha fazlasını ifade eder. Bu soru, kişinin kendi iç dünyasına yönelmesini, yaşadığı deneyime anlam vermesini ve kendisiyle daha derin bir temas kurmasını davet eder.
Çünkü bazen değişim, yaşadığımız olayları değiştirmekle başlamaz.
Bazen değişim, yaşadığımız olaylar karşısında ne hissettiğimizi anlayabildiğimiz anda başlar.